მახინჯაურის „სათნოების სახლი“ და სოციალური ზრუნვის ტრანსფორმაცია აჭარაში
მახინჯაურში, ზღვისპირა ზოლში, მდებარეობს შენობა, რომელსაც ადგილობრივები „სათნოების სახლს“ უწოდებენ. ოფიციალურად მას „სოციალური სახლი“ ჰქვია. წლების წინ აქ მზრუნველობას მოკლებულ ბავშვთა სახლი ფუნქციონირებდა. ოთხმოცდაათიანი წლების ბოლოს საქართველოში დაიწყო დეინსტიტუციონალიზაციის პოლიტიკის განხორციელება, რაც გულისხმობდა ეგრეთ წოდებული „ინტერნატის“ ტიპის დაწესებულებების ეტაპობრივ დახურვასა და სოციალური მომსახურების პროგრამების განვითარებას მომხმარებელთა საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით. ამგვარი პროგრამები მრავალფეროვნებით ხასიათდებოდა. მათ შორის იყო დღის ცენტრები, რეაბილიტაცია-აბილიტაციის დაწესებულებები, მცირე ზომის საოჯახო სახლები და ოჯახების მხარდამჭერი სერვისები.
ამ ცვლილებათა ერთ-ერთი მამოძრავებელი ძალა არასამთავრობო ორგანიზაციები იყვნენ. მჭიდრო კავშირში სახელმწიფო უწყებებთან, ადგილობრივ ხელისუფლებასთან, პროფესიონალებთან, თავად მომხმარებლებთან ისინი მოქმედებდნენ როგორც სოციალური მეწარმეები და ინოვატორები. როგორც წესი, წარმოდგენილი ქარიზმატული ლიდერის გარშემო გაერთიანებული მცირე გუნდით, ისინი გარდაქმნის აგენტის როლს ასრულებდნენ და თამამად ნერგავდნენ ზრუნვის ახალ მოდელებს, საფუძველს უყურებდნენ თემზე დაფუძნებულ მომსახურებას.
აჭარის რეგიონში ასეთი ტიპის მომსახურება პრაქტიკულად არ არსებობდა. ამ წლებში ჩატარებულმა კვლევამ, რომელიც მოიცავდა აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ექვსივე მუნიციპალიტეტს, აჩვენა, რომ რეგიონში არ ფუნქციონირებდა არც ერთი დღის ცენტრი ან რაიმე სხვა სერვისი, რომელიც შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვების განვითარებასა და რეაბილიტაციაზე იქნებოდა ორიენტირებული.
ორგანიზაცია „თანას“ დასაწყისი და გამოწვევები
ამ სინამდვილეში დაიწყო თავისი საქმიანობა ორგანიზაცია „თანამ“. მას სათავეში ჩაუდგა ნანა საყვარელიძე — ადამიანი, რომელიც წლების განმავლობაში თავად ხელმძღვანელობდა მახინჯაურის ბავშვთა სახლს:
„ყველაფერი ბავშვთა სახლში მუშაობის დროს დაიწყო. მაშინ შევამჩნიე, რომ როდესაც შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვები თანატოლებთან ერთად იზრდებოდნენ, ისინი ბევრად უფრო სწრაფად ვითარდებოდნენ — ცდილობდნენ დაეწყოთ ჯდომა, სიარული, თამაში. მაშინ გამიჩნდა იდეა, რომ აჭარაში შეგვექმნა ადგილი, სადაც ეს ბავშვები იზოლაციაში აღარ იქნებოდნენ.“
ორგანიზაციამ საქმიანობა ბათუმში, პატარა ნაქირავებ სახლში, მხოლოდ რვა ბენეფიციარით დაიწყო. სხვა გარემოებებთან ერთად მის საქმიანობას დაბრკოლებას სტიგმატიზაციაც უქმნიდა. მრავალი ოჯახი ცდილობდა შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე შვილი დაემალა, რადგან არსებობდა მტკიცე სტერეოტიპი, თითქოს ასეთი ბავშვი ოჯახის სხვა წევრების მომავალსაც დააზიანებდა.
„თითოეულ ოჯახთან თავად მივდიოდით, ვუხსნიდით, ვარწმუნებდით, რომ ბავშვისთვის საზოგადოებასთან ურთიერთობა აუცილებელი იყო“, — იხსენებს ნანა.
მომდევნო წლების განმავლობაში ორგანიზაცია ვითარდებოდა და ნაქირავები სივრცე ვეღარ აკმაყოფილებდა მზარდ საჭიროებებს. 2010 წელს „თანამ“ საქველმოქმედო ღონისძიება გამართა და თავისი საქმიანობის შესახებ დოკუმენტური ფილმიც გადაიღო. ღონისძიებაზე გამოფენილი იყო ბენეფიციართა ნამუშევრები. როგორც ნანა საყვარელიძე იხსენებს, ღონისძიების ყველაზე მნიშვნელოვანი შედეგი საზოგადოების ინფორმირება აღმოჩნდა:
„მივაღწიეთ იმას, რომ ბევრმა ადამიანმა გაიგო ჩვენი არსებობისა და საქმიანობის შესახებ.“
გარდამტეხი ეტაპი და ახალი ინფრასტრუქტურა
გადამწყვეტი ეტაპი 2013 წელს დადგა. ბათუმში გამართულ „შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მსოფლიო კონგრესზე“, რომელშიც საერთაშორისო ექსპერტებიც მონაწილეობდნენ, გაჟღერდა რეგიონში სოციალური მომსახურების ნაკლებობის საკითხი. აღმოჩნდა, რომ ამ მიმართულებით პრაქტიკულად მხოლოდ „თანა“ მუშაობდა. კონგრესის სტუმრებმა ორგანიზაციის საქმიანობა და ბენეფიციართა ნამუშევრები დაათვალიერეს და აღნიშნეს, რომ შესაბამისი ინფრასტრუქტურის არსებობის შემთხვევაში მზად იყვნენ, ორგანიზაციის შემდგომი განვითარებისათვის ხელი შეეწყოთ.
შედეგად აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობამ ორგანიზაციას უზუფრუქტის წესით გადასცა მახინჯაურში მდებარე ყოფილი ბავშვთა სახლის შენობა, ხოლო „თურქეთის თანამშრომლობისა და კოორდინაციის სააგენტომ“ მისი სრული რეაბილიტაცია დააფინანსა. რამდენიმე თვეში მიტოვებული შენობა თანამედროვე ოთხსართულიან სოციალურ ცენტრად გადაიქცა.
დღევანდელი სერვისები და საქმიანობა
დღეს ეს სივრცე ერთდროულად რამდენიმე სოციალურ სერვისს აერთიანებს. აქ ფუნქციონირებს:
- დღის ცენტრი 18 წლამდე ასაკის ბავშვებისთვის და სრულწლოვანი ბენეფიციარებისთვის.
- რეაბილიტაცია-აბილიტაციის ცენტრი, რომელიც ითვალისწინებს ლოგოპედის, ფიზიოთერაპევტისა და მასაჟისტის დახმარებას.
- დედათა და ბავშვთა თავშესაფარი, რომელიც ძალადობის მსხვერპლ ან უკიდურესად მძიმე სოციალურ მდგომარეობაში მყოფ ქალებსა და მათ შვილებს ემსახურება.
ცენტრი ყოველწლიურად ათეულობით ბენეფიციარს იღებს. მომსახურება მოიცავს ტრანსპორტირებასაც, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ ადამიანებისთვის, რომლებიც დამოუკიდებლად გადაადგილებას ვერ ახერხებენ. ბევრი მათგანისთვის სოციალური სახლი მხოლოდ მომსახურების მიღების ადგილი არ არის — ეს არის სივრცე, სადაც მათ მეგობრები, ყოველდღიური ურთიერთობა და საზოგადოების სრულფასოვანი წევრობის გამოცდილება ელით.
ცენტრის საქმიანობა მხოლოდ ინდივიდუალური მომსახურებით არ შემოიფარგლება. წლის განმავლობაში არაერთი ერთობლივი კულტურული და შემოქმედებითი ღონისძიება იმართება, რომლებშიც მონაწილეობენ როგორც ბავშვები და ზრდასრული ბენეფიციარები, ისე თავშესაფრის პროგრამაში ჩართული ქალები. მსგავსი აქტივობები ხელს უწყობს სხვადასხვა სოციალური ჯგუფის ერთმანეთთან დაახლოებასა და ინკლუზიური გარემოს შექმნას.
სამომავლო გეგმები და პერსპექტივები
ორგანიზაცია აგრძელებს განვითარებას. მისი ერთ-ერთი მთავარი მიზანია იმავე შენობაში რთული ქცევის მქონე ბავშვებისთვის სპეციალიზებული მომსახურების შექმნა, სადაც გამოყენებული იქნება არტთერაპიის, ერგოთერაპიისა და მულტიდისციპლინური მხარდაჭერის თანამედროვე მეთოდები.
„ყოველთვის, როცა ამ შენობას ვუყურებ, ერთი გამოთქმა მახსენდება — ყველა ქვას უნდა, რაღაცა იყოს. სწორედ ასეა ამ სახლშიც. თითოეული თანამშრომელი, თითოეული პროგრამა და თითოეული დღე ემსახურება იმას, რომ ჩვენი ბენეფიციარები იზოლაციაში კი არ ცხოვრობდნენ, არამედ საზოგადოების სრულფასოვანი წევრები იყვნენ საკუთარი სახელითა და გვარით“, — ამბობს ნანა საყვარელიძე.
დღეს აჭარაში შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მხარდამჭერი სერვისების ქსელი მნიშვნელოვნად არის გაზრდილი. რეგიონში მოქმედებს არაერთი ორგანიზაცია, რომელიც მუშაობს რეაბილიტაციაზე, განათლებასა და დამოუკიდებელი ცხოვრების ხელშეწყობაზე, შშმ პირების ინტერესთა სამართლებრივ დაცვაზე თუ სხვა. ეს განვითარება ცხადყოფს, თუ რამდენად დიდი გზა გაიარა რეგიონმა იმ პერიოდიდან, როდესაც მსგავსი მომსახურება პრაქტიკულად არ არსებობდა.
ამ ისტორიის მნიშვნელობა მხოლოდ ერთი ორგანიზაციის წარმატებაში არ მდგომარეობს. ის ასახავს საქართველოში სოციალური ზრუნვის სისტემის ტრანსფორმაციას — გზას ინსტიტუციური ზრუნვიდან თემზე დაფუძნებულ, ადამიანზე ორიენტირებულ მომსახურებამდე, სადაც მთავარი ღირებულება თითოეული ადამიანის ღირსება, მონაწილეობა და საზოგადოებაში სრულფასოვანი ცხოვრებაა.
ამ პროცესს კარგად ეხმიანება ილია ჭავჭავაძის სიტყვები:
„ამ ბოლო დროს, ჩვენდა სანუგეშოდ და სასიხარულოდ, მრავალი სხვადასხვა საზოგადოება სდგება ხოლმე ჩვენში სხვადასხვა საჭიროების დასაკმაყოფილებლად… ერთი სიტყვით, ჩვენს ხალხში გაღვიძებულია და ფეხზედ წამომდგარი სურვილი, რომ ერთმანეთის შემწეობით გზა გაიხსნან უკეთესის ცხოვრებისათვის.“